Zajęczaki.pl

Zające i Króliki

oraz zasady

postępowania z nimi

 

Zając szarak

Wygląd i zachowanie zająca

  • Zające należą do zającoksztaitnych (zajęczaków) - Lagomorpha (od greckiego lagos - zając i morphe - kształt), nie są gryzoniami. W przeciwieństwie do gryzoni, które mają tylko jedną parę siekaczy w szczęce, zające mają dwie pary siekaczy - druga jest całkowicie zakryta przez pierwszą, znacznie większą.

  • Wielkość i ciężar zająca zależą od regionu, w którym żyje. W rejonie Basenu Morza Śródziemnego waży nie więcej niż 3 kg w wieku dorosłym, podczas gdy niektóre zające węgierskie osiągają 6 kg. Średnio ma on 50-70 cm długości i waży 3-5 kg.

  • Zając szarak ma gęste, miękkie w dotyku futro, pięknego brunatnopłowego koloru, jaśniejszego na brzuchu. Końce uszu i górna część ogona są czarne. Jaśniej ubarwiony latem, zając nabiera bardziej rudego koloru zimą. Włos z wiekiem staje się ciemniejszy. Im cieplejszy jest klimat i im dłuższa wegetacja, tym zwie­rzę jest jaśniejsze. U zajęcy żyjących na skraju lasu w sierści pojawiają się liczne czarne włosy. Trudno rozpoznać ochronnie ubarwionego zająca przycupniętego na ziemi. Pewny swego kamuflażu pozostaje w bezruchu dopóty, dopóki niebezpieczeństwo nie będzie zbyt blisko.

  • Kiedy zając szarak idzie lub skacze, opiera się o ziemię całą długością stopy. W czasie szybkiego biegu zaś podpiera się tylko opuszkami palców stopy. Zające szaraki zamieszkują strefy niskiej roślinności, jak np. łąki, gdzie rzadko mogą znaleźć kryjówkę, dlatego są jednymi z najlepiej przystosowanych do biegu zajęcy. Może on biec z prędkością 70 km na godzinę przez 15 minut. Kiedy zając zmuszony jest do ucieczki, cały jego metabolizm ulega przyspieszeniu. Następuje zwiększenie liczby uderzeń serca, czyli tachykardia; zwiększa się przepływ krwi przez mięśnie, co zapewnia ich lepsze funkcjono­wanie. Zając na ogól przemieszcza się skokami odbijając się z kończyn tylnych i opadając na przednie. Jego tylne kończyny są silnie umięśnione i długie, co pozwala mu wykonywać skoki długości 2 m, zarówno wzwyż, jak i na odległość.

  • Sposób reprodukcji zająca także jest bardzo szczególny. Parkanie, czyli okres reprodukcji. Ma miejsce dwukrotnie w ciągu roku. na wiosnę i na jesieni. Jądra samca, schodzą do moszny i widoczne są przednio w stosunku do prącia w okresie rozrodu. Dla odmiany zimą znajdują się one w jamie brzusznej i wówczas bardzo trudno jest od­różnić samca od samicy.

  • O świcie, po całej nocy spacerów w poszukiwaniu pożywienia, zając wraca do swej kotliny. Spędza tam cale dnie na odpoczynku. trawieniu, przeprowadza również toaletę pocierając policzki, uszy, a następnie cały tułów łapkami. W ten sposób rozprowadza po sierści wydzielinę gruczołów zapachowych, które znajdują się w spojeniach jego warg. Zapach ten jest specyficzny dla każdego zająca.

  • Wierzchołek nosa - charakterystyczna dla zającokształtnych jest bruzda w formie litery Y, otaczająca nozdrza i schodząca aż do górnej wargi. Zawdzięczamy jej określenie „zajęcza warga". U wejścia do każdego z nozdrzy, w fałdzie skóry, ukryta jest mała brodawka czuciowa. Zając bardzo często rusza nosem - aby lepiej odbierać wrażenia zapachowe. Na końcu pyszczka znajdują się długie wibrysy o długości około 10 cm. Spełniają funkcję organów czuciowych i pomagają zającowi w orientacji w nocy.

  • Uszy zająca europejskiego są wyjątkowo ruchliwe, mają dość duże małżowiny, o długości od 11 do 13 cm. Niewielka latka z czarnej sierści zaznacza ich koniec. Kiedy zając czuwa, stawia uszy i porusza nimi niezależnie jednym od drugiego, aby zlokalizować źródło hałasu. Potrafi obracać je o 190° na zewnątrz. Kiedy zając przycupnie składa uszy na grzbiecie. Słuch jest jednym z najbardziej wyostrzonych zmysłów zająca, ale uszy spełniają także rolę termoregulacyjną.

  • Oczy osadzone są da­leko z boków głowy, dzięki czemu zwierzę ma bardzo szerokie pole widzenia. Ma tylko dwa martwe kąty - dokładnie przed sobą i dokład­nie za sobą. Jego pole widzenia dwuocznego jest bardzo ograniczone. Dostrze­ga przede wszystkim obiekty w ruchu, ponieważ niezbyt dobrze widzi, szczegól­nie o zmierzchu. W naturze zaskoczenie zająca we śnie jest praktycznie niemożliwe. Ma otwarte oczy, ponieważ uszy zdążyły już ostrzec go o obecności obcego, chociaż nadal pozo­staje bez ruchu.

 

Naturalni wrogowie zająca

  • Wrogowie szaraka to głównie: wilki, rysie, lisy, łasicowate i ptaki drapieżne. Tylko wilk i ryś jest w stanie złapać w biegu dorosłego zająca. Lis ma dużo mniejsze szanse - zając nie dopuszcza go nigdy na odległość poniżej kilku metrów (niektóre opracowania podają 3 metry jako minimalną granicę "bezpieczeństwa" dla dorosłego zająca). Biegnącego z prędkością do 80 km na godzinę zająca lis nie jest w stanie doścignąć. Kolejnym atutem szaraka jest umiejętność skręcania pod kątem prostym w pełnym pędzie - tego nie potrafi żadne inne zwierzę. Zając wykorzystuje też doskonałą  swego terytorium,  - wie gdzie się skutecznie schować. Nie zawaha się pływać by ujść prześladowcy. Potrafi też wrócić po własnych śladach, aby zmylić trop.

    Gorzej jest z młodymi osobnikami: ich jedyną obroną młodych zajęcy jest wtopienie się w otoczenie. Próba ucieczki oznacza pewną śmierć. Nie mają ani szybkości, ani doświadczenia.

  • Innym naturalnym wrogiem  zająca jest człowiek polujący na niego od niepamiętnych czasów. W XX wieku doszły do tego efekty rolniczej działalności człowieka - zatrucia pestycydami (zwłaszcza młodych zajęcy - w Polsce do 15% populacji), i maszyny rolnicze (jak kombajny), które są przyczyną śmierci zwłaszcza młodych osobników (wg. badań do 20%!).

  • Kolejnym zagrożeniem stworzonym przez człowieka jest zmiana środowiska naturalnego zająca. Monokulturowe uprawy rolnicze powodują że zające prowadzące osiadły tryb życia pozbawione zostają urozmaiconego pożywienia (zwłaszcza zimą jest to groźne - wtedy na polach nie ma nic!). Odżywiają się roślinami uprawnymi co wpływa na ich zdrowie ponieważ przewód pokarmowy zająca jest przystosowany do diety ubogiej w związki azotowe, ale urozmaiconej. Współczesne uprawy są zbyt bogate w związki azotowe. Wywołuje to zaburzenia funkcji nerek i przewodu pokarmowego. Młode zające umierają  - starsze mają zmniejszoną odporność i są podatne na infekcje i choroby. Badacze oceniają, że wraz z rozwojem rolnictwa w Polsce o 50% zwiększyła się też śmiertelność wśród zajęcy!

  • Łowiectwo również jest zagrożeniem dla zająca. Szarak od zawsze był zwierzyną łowną.

     

     Ludzie prehistoryczni polo­wali na zające, które żyły wów­czas na europejskich stepach, o czym świadczą szczątki ich kości odnalezionych w grocie Birsmatten (w pobliżu Nenz-lingen w Szwajcarii), którą za­mieszkiwali myśliwi z okre­su polodowcowego, pomiędzy 7000 a 4000 lat p.n.e., następ­nie stepy zostały wyparte przez lasy i zając stał się zdobyczą znacznie rzadszą. Liczebność zajęcy zaczęła się zwiększać od­kąd człowiek, aby uzyskać zie­mię pod uprawę, rozpoczął kar­czowanie porastających Europę lasów. Zmiana pejzażu na ko­rzyść dużych, odkrytych prze­strzeni, spowodowała rozmno­żenie zwierząt tego gatunku, pochodzącego ze stepów.

    Na przykład na Węgrzech wielkość populacji zajęcy od średniowiecza do 1950 r. wzro­sła stukrotnie.

    Obecnie ludy północne zależ­ne są jeszcze od zajęcy polar­nych, na które polują dla zdoby­cia pożywienia. Liczne plemiona

    indiańskie traktują zająca jako jedno z najwspanialszych dań. Futro zająca, mniej cenione niż futro królika, rzadko jest użyt­kowane, z wyjątkiem traperów z lokalnej populacji na Dalekiej Północy. Jego skóra jest jeszcze używana w produkcji rękawi­czek, a sierść służy do produk­cji filcu.

     

     

 

Występowanie szaraka

  • Cała Europa. Jako, że pochodzi ze stepów preferuje łąki i pola uprawne, skraje lasów i leśne polany. Preferuje teren otwarty a klimat umiarkowany. W głęboki las zaszywa się gdy jest bardzo zimno. Może występować w górach do 2000 m. n.p.m.  - żyje tam obok zająca bielaka. Unika wilgotnych i zimnych lasów żywicznych. Zając szarak dobrze czuje się na terenach obfitujących w różnorodne kryjówki i bujną roślinność. Roślinność najlepiej różnorodną - duże uprawy nie dają mu gwarancji dostępności pokarmu po zbiorach. Zając to domator i zwierze terytorialne.

  • "(...)W zimie zając przenosi się bliżej skraju lasu i porusza na znacznie większej przestrzeni, nie przekraczającej jednak 300 ha. Zając przemieszcza się dobrze widocznymi przesmykami, które utrzymuje, wygryzając rośliny tuż nad ziemią. Granice terytorium znaczy zapachem - pociera brodą o niskie gałęzie, pozostawiając na nich wydzielinę gruczołów znajdujących się pod brodą. Siadając, znaczy teren wydzieliną gruczołów okołoodbytowych. Zapachy te sprawiają, że zając czuje się bezpiecznie, chociaż dzieli terytorium z innymi członkami swojego gatunku."

  • Ulubionym terenem występowania zająca są są mozaikowe, urozmaicone uprawy z dużą ilością zarośli stanowiących naturalną kryjówkę.

  • Niektóre zające mają bardzo szeroki zasięg występowania. Zając szarak zajmuje prak­tycznie cala Europę, z wyjątkiem dalekiej pólnocy. Spotykany jest również w górach, aż do wysokości 2000 m n.p.m Zając przylądkowy żyje na pustyniach Afryki Pólnocnej i Wschodniej na Bliskim Wschodzie i ui Arabii oraz w znacznej części Azji Zając Townsenda zajmuje rejony o klima­cie umiarkowanym Ameryki Pólnocnej.

     

     

    Izolowany przez komasację gruntów

    Podobnie jak większość dzikich zwierząt zając jest ofiarą cywili­zacji. W 1945 r. krajobraz Euro­py był jeszcze bardzo urozma­icony. Niewielkie pola uprawne otoczone zagajnikami i zarośla­mi, ugory dawały zwierzętom liczne schronienia i „przestrzeń życiową". W dzisiejszych cza­sach wszystkie te terytoria, przecinają drogi, a na starannie utrzymywanych poboczach nie ma wiele jedzenia. Taki podział izoluje zwierzęta od siebie, po­nieważ zające niechętnie przeci­nają utwardzone drogi, ryzyku­jąc życie. Według badań Funda­cji na Rzecz Natury (WWF -World Wildlife Foundation) w Szwajcarii w 1988 r. 1068 za­jęcy padło ofiarą ruchu drogo­wego. Taka izolacja przeszka­dza zwierzętom w kontaktach, szczególnie w okresie reproduk­cyjnym, a konsekwencje tego trudno przewidzieć.

     

    Zające

    w dzisiejszym

    świecie

    Zające jako gatunek nie wydają się być zagrożone wyginięciem, powstają jednak miejscowe pro­blemy z ich ochroną. Zając z bia­łymi bokami (Lepus catiotis) jest zagrożony wyginięciem w Meksy­ku, gdzie zosta! zastąpiony przez zająca kalifornijskiego (Lepus ca-lifornicus), który lepiej przystoso­wuje się do nowych systemów upraw i dużych przestrzeni, rzadko porośniętych łąk, na któ­rych wypasane jest bydło. Natu­ralna populacja zająca bielaka w Wirginii, także jest zagrożona wyginięciem z powodu niszcze­nia jego siedlisk. W Szwajcarii 75 000 zajęcy zostało zastrzelo­nych w rekordowym 1945 r.,

    a tylko 11 117 sztuk w 1981 r., co jest wyraźnym dowodem znacznego zmniejszenia popula­cji, po części spowodowanego niewątpliwie mniejszym urozma­iceniem upraw rolniczych. Bada­nia wykazały także, że wypusz­czanie na wolność zajęcy ze sztucznych hodowli spowodowa­ło choroby dziesiątkujące popu­lacje dzikie. Środki ochrony ma­jące na celu ochronę zajęcy wszystkich gatunków, podejmo­wane przez duże stowarzyszenia, np. WWF, są to środki ogólne, dążące do zachowania siedlisk typu zarostowego, niezbędnego dla licznych gatunków, zarówno zwierząt, jak i roślin. Raz lub dwa razy w roku, publikowane jest czasopismo „Lagomrph Newslet-ter", w którym zamieszczone są sprawozdania ze wszystkich badań i opisane problemy dotyczą­ce zajęczaków.

     

     

Choroby

  • Niemożliwe jest dokładne poli­czenie jak często chorują zające, ale choroby stanowią co naj­mniej 50% przyczyn śmierci, szczególnie w okresach, kiedy warunki klimatyczne są nie sprzyjające, a zwierzęta bardziej wrażliwe. Tularemia i pasterelo-za to dwie często występujące choroby bakteryjne, atakujące młode osobniki, osłabione długą i zbyt ostrą zimą. Niedawno po­jawiła się, niewątpliwie z Chin, wraz ze sprowadzanymi stamtąd królikami, które wypuszczano w strefach zajętych przez zające, wirusowa choroba krwotoczna (zapalenie wątroby), która na­brała cech prawdziwej epidemii na początku zimy 1990 r. Prze­nosi się z królików na zające, a rozwój tej epidemii po raz ko­lejny stawia pod znakiem zapy­tania celowość sprowadzania zwierząt egzotycznych bez wni­kliwej kontroli sanitarnej. Myk-somatoza, która może unice­stwić populację królików w ciągu kilku miesięcy, nie atakuje zaję­cy. Inne choroby typu pasożytni­czego, jak kokcydioza jelitowa, także mogą wywołać poważne problemy w populacji zajęcy.

     

Skuteczność introdukcji

  • Zając to domator i terytorialista - przyzwyczaja się do bodźców węchowych i wzrokowych. By potrafił się zaadaptować w nowy terenie potrzeba długiego okresu przejściowego w specjalnej wolierze adaptacyjnej pełnej naturalnych dla zająca kryjówek. Przebywanie w takiej wolierze pozwala mu też dojść do siebie po stresie związanym z podróżą.

  • Odchów młodych zajęcy jest zajęciem dla specja­listów, ponieważ flora jelitowa tego zwierzęcia jest bardzo wrażliwa. Najmniejsze zaburzenie jej równowagi może spowodować gwałtow­ną śmierć zająca.

  • Prowadzone w stanie półdzikim hodowle, z których zające są wypuszczane na wolność, nie są dobrym rozwiązaniem, ponie­waż zwierzęta źle przystosowują się do tej półniewoli.

     

    Nieudane reintrodukcje

    We Francji Krajowy Urząd d/s Łowiectwa jest instytucją, na której spoczywa obowiązek pro­wadzenia badań, jak również ad­ministrowanie i ochrona gatun­ków zwierząt zakwalifikowanych jako zwierzyna łowna. Podczas corocznych zebrań ustalane są daty otwarcia i zakończenia sezo­nu łowieckiego dla poszczegól­nych gatunków. W 1990 r. polo­wanie na zające szaraki było do­zwolone od 23 września do 16 grudnia. Ten bardzo krótki sezon polowań usprawiedliwiany jest zmniejszeniem populacji zajęcy od kilku lat. W połowie lat sie­demdziesiątych dokonywano le­galnego odstrzału 3 min zajęcy rocznie. W dziesięć lat później liczba ta nie była większa niż 1,5 min. Reakcją związków łowiec­kich na to zjawisko były próby in­trodukcji zwierząt, pochodzą­cych z krajów Europy Wschod­niej . Co roku, w grudniu wypusz­czano na francuskie łąki 40-50 tysięcy zajęcy, importowanych z Czech i Węgier. W 1965 r. po­wstały we Francji hodowle zajęcy w stanie półdzikim. Dziś dostar­czają one już 200 tysięcy zwie­rząt, wobec 500 sztuk, które w 1966 r. były oznaczone kolczy­kiem w uchu i wypuszczone po zakończeniu polowań. 50% z tych zajęcy zniknęło w ciągu ty­godnia po wypuszczeniu. Liczba wzrosła do 80% pod koniec 6 ty­godni. Hekatomba ta wywołana była złą adaptacją zwierząt do nieznanego terytorium i stresem transportowym. Wypuszczony zając kosztuje około 1000 fran­ków. Część tych pieniędzy mo­głaby zostać poświęcona na ochronę i badania przyczyn śmiertelności zajęcy.

    Zające nie dają się udomowić, a ich hodow­la może być prowadzo­na tylko w stanie pól-dzikun. Zagrody otoczo­ne są sieciami, które mniej ranią zwierzęta, kiedy przerażone rzucają się do ucieczki

     

ZAJĄC EUROPEJSKI (SZARAK)

Gatunek

Lepus europaeus

Rodzina

zającowate (Leporidae)

Rząd

zającoksztaltne ILagomorpha)

Gromada

ssaki (Mammalia)

Opis

sylwetka o wydłużonych liniach, długie uszy.

 

sierść brunatnoruda, zmieszana z włosami biał

 

i czarnymi na grzbiecie, brzuch jaśniejszy

Wielkość

50-73 cm; ogon 7-11 cm

Masa ciała

3-6 kg, większe na północy i wschodzie

Występowanie

Azja, Europa, do 60° szerokości północnej

Siedlisko

tereny odkiyte, czasem lasy liściaste

Pożywienie

roślinożerny

Struktura socjalna

samotnik; terytorialna

Dojrzałość płciowa

samice; 6 miesięcy, samce: 9-12 miesięcy

Sezon reprodukcyjny

od stycznia do września

Długość ciąży

42 dni

Liczba młodych w miocie

3-5 (średnio); 2-4 mioty rocznie

Masa ciała noworodka

średnio 110 g (90-150 g)

Długość życia

4-5 lat

Liczebność

duże wahania, zależnie od roku

Status

zaklasyfikowany jako zwierzyna łowna, polowa

 

na niego jest legalne, ale ograniczone

(Informacje i cytaty pochodzą z publikacji: "Świat Dzikich Zwierząt" Nr 105 "Zając" ISBN: 83-7213-320-4, a także innych publikacji - m. in. "Zając" R. Pielowski; - pełna lista dostępna tutaj)

Zając szarak w wynikach Google

UWAGA!! Jeśli nie ma wyraźnych przyczyn nie należy zabierać zajączka z jego miejsca. Matka zając zjawia się przy nim jedynie dwa razy na dobę, aby go wykarmić! Jego mama go nie opuściła jeśli siedzi sam, on po prostu na nią czeka!